ภารกิจ SAVE คุณปู่ต้นไม้ ด้วย ‘ไบโอชาร์’

ต้นไม้ใหญ่ที่ยืนต้นมายาวนานหลายสิบหรือหลายร้อยปี เปรียบได้กับ ‘คุณปู่ใจดี’ ที่ให้ร่มเงาและอากาศบริสุทธิ์แก่เรามายาวนาน แต่ด้วยอายุขัยที่มากขึ้น หากไม่ได้รับการดูแลอย่างดี กิ่งก้านและลำต้นก็อาจจะอ่อนแอลง เสี่ยงต่อการหักโค่นและสร้างอันตรายได้

ทว่าทุกวันนี้ เมืองไทยมีคุณปู่ต้นไม้จำนวนมากที่ต้องการการดูแลเป็นพิเศษ ลำพังแค่การดูแลแบบเดิมๆ อย่างรดน้ำ ใส่ปุ๋ย อาจไม่เพียงพอ เพราะปัจจัยที่ทำให้ต้นไม้อ่อนแอลงนั้นมีมากมาย ทั้งสภาพดินที่อัดตัวแน่นเกินไป สภาวะแวดล้อมที่ไม่เอื้ออำนวย รวมถึงศัตรูพืชต่างๆ

ตลอดหลายปีที่ผ่านมา BIG Trees จึงร่วมกับเครือข่ายต่างๆ นำนวัตกรรมที่เรียกว่า ‘ไบโอชาร์’ หรือถ่านชีวภาพคุณภาพสูง ผลิตจากเศษกิ่งไม้ที่เหลือทิ้งด้วยวิธีการเผาแบบควันน้อย มาช่วยฟื้นฟูต้นไม้ใหญ่ให้กลับมาแตกกิ่งก้านและเติบโตได้อย่างงดงามอีกครั้ง

แต่ที่มากกว่านั้นคือ ‘ไบโอชาร์’ ไม่ได้ทำหน้าที่เพียงแค่ดูแลต้นไม้เท่านั้น แต่มันยังมีประโยชน์อีกมากมาย และเป็นการแก้ปัญหาโดยใช้ธรรมชาติเป็นฐานอย่างยั่งยืน

01 — จากเศษกิ่งไม้สู่ถ่านเปลี่ยนโลก

เรื่องน่าปวดหัวของใครหลายคนที่ตัดแต่งต้นไม้ใหญ่ ไม่ว่าจะเป็นในบ้านหรือในสวนสาธารณะ คือไม่รู้จะจัดการกับเศษกิ่งไม้กองโตอย่างไรดี เพราะค่าขนย้ายในแต่ละครั้งมีค่าใช้จ่ายไม่น้อยกว่า 4,000-5,000 บาท และหากเป็นการตัดแต่งใหญ่ อาจต้องจ่ายเงินหลักหมื่นเลยทีเดียว

มิหนำซ้ำเมื่อไปถึงโรงขยะ เรื่องก็ยังไม่จบ เศษกิ่งไม้ขนาดเล็กที่เข้าเครื่องย่อยก็มักจะถูกกองทิ้งไว้จนกลายเป็นภูเขาชิปไม้ ซึ่งระหว่างนั้นยังปล่อยก๊าซมีเทนออกมาเป็นก๊าซเรือนกระจก ส่วนกิ่งที่ใหญ่กว่านั้นก็จะถูกกองทิ้งไว้อย่างนั้นโดยไม่ได้ถูกจัดการอะไรต่อ

ไบโอชาร์ผลิตได้จากเศษกิ่งไม้และวัสดุเหลือทิ้งทางการเกษตร ช่วยเปลี่ยนขยะให้เป็นทรัพยากร

BIG Trees มองเห็นปัญหานี้จึงปรึกษา ศ.เกียรติคุณ เดชา บุญค้ำ ประธานคณะกรรมการมูลนิธิโลกสีเขียว ท่านแนะนำว่า แทนที่จะทิ้งกิ่งไม้ไปเปล่าๆ นำมาเผาเป็นไบโอชาร์เพื่อนำกลับมาใช้เป็นวัสดุปรับปรุงดินจะดีกว่า ได้ประโยชน์สองต่อ และเป็นทางเลือกใหม่ที่ทั่วโลกกำลังให้ความสนใจ

ไบโอชาร์ คือถ่านชีวภาพที่มีประสิทธิภาพสูงกว่าถ่านหุงต้มทั่วไป ผลิตจากการเผาอินทรียวัตถุในสภาวะจำกัดอากาศหรือไร้อากาศ ด้วยอุณหภูมิสูงถึง 500-600 องศาเซลเซียส จนคาร์บอนในเนื้อไม้กลายเป็นของแข็งแทนที่จะระเหยขึ้นไปเป็นก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์เหมือนการเผาในที่โล่ง จึงปล่อยมลพิษออกมาน้อยมาก

กระบวนการดังกล่าวทำให้ไบโอชาร์มี ‘รูพรุนขนาดจิ๋ว’ เต็มไปหมด เมื่อนำไปแช่กับน้ำหมักชีวภาพหรือปุ๋ยอินทรีย์นานราว 2 สัปดาห์ มันจะแปรสภาพเป็นเหมือน ‘ฟองน้ำ’ ที่ดูดซับสารอาหารและแร่ธาตุต่างๆ ไว้ในตัวเอง เมื่อนำไปใช้กับต้นไม้ สารอาหารเหล่านั้นจะค่อยๆ ซึมออกมา ทำให้ไม่ต้องใส่ปุ๋ยบ่อยครั้ง อยู่ได้นานเป็นปีๆ ที่สำคัญยังช่วยให้ดินร่วนซุย ระบายน้ำและอากาศได้ดี ลดปัญหาดินอัดแน่นที่ทำให้รากต้นไม้ขาดอากาศหายใจ

การผลิตไบโอชาร์นั้นไม่ยุ่งยาก และต้นทุนไม่สูงนัก เกษตรกรหรือหน่วยงานต่างๆ สามารถทำเองได้ เพียงแค่มีเตาและเรียนรู้วิธีการทำ

ที่สำคัญยังตอบโจทย์เรื่อง Nature-based Solutions (NbS) หรือแนวคิด ‘การใช้ธรรมชาติเป็นหัวใจสำคัญในการแก้ปัญหา’ ทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม เพื่อสร้างความยั่งยืนในระยะยาว ซึ่ง IUCN แนะนำในปี 2552 เพื่อรับมือกับวิกฤตการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

02 — ภารกิจกู้ชีพต้นไม้สำคัญของแผ่นดิน

คุณปู่ต้นตะเคียนทอง คลองคูเมืองเดิม

ภารกิจที่ประสบความสำเร็จมากอย่างหนึ่งคือการฟื้นฟูต้นตะเคียนทองอายุกว่า 200 ปี ริมคลองคูเมืองเดิม ใกล้วัดราชบพิธฯ เชื่อว่าเป็นต้นไม้ที่รัชกาลที่ 1 โปรดให้ปลูกไว้เพื่อใช้ทำเรือขุดยามสงคราม และเป็นแนวป้องกันเมือง จากที่เคยมีเป็นร้อยต้น ปัจจุบันเหลือเพียงไม่กี่ต้นและอยู่ในสภาพอ่อนแอ

ต้นตะเคียนทองอายุกว่า 200 ปีก่อนฟื้นฟู (ซ้าย) และการใช้ Air Spade สลายดินอัดแน่น (ขวา)

BIG Trees ร่วมกับสำนักงานเขตพระนคร ใช้ Air Spade พรวนดินและดูดดินเก่าออก แล้วเติมดินใหม่ผสมปุ๋ยและไบโอชาร์ลงไป จากนั้นปูด้วยอิฐพรุนเพื่อให้ระบายน้ำและอากาศได้ดี จนปัจจุบันต้นตะเคียนทองกลับมาแตกกิ่งและออกเมล็ดอีกครั้งในรอบหลายปี

การเติมไบโอชาร์แช่น้ำหมักและการวางอิฐพรุนหน้าดิน

ผลลัพธ์คือการแตกใบใหม่และออกเมล็ดในรอบหลายปี

คุณปู่ต้นจัน 300 ปี พระนารายณ์ราชนิเวศน์

ในปี 2561 BIG Trees ร่วมกับทีมรุกขกรฟื้นฟูต้นจันสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช จ.ลพบุรี ที่มีปัญหาอิฐก่อปิดทับรากจนรากขยายออกไม่ได้ ทีมงานรื้ออิฐออก ใช้ Air Spade ดูดดินแบบ 4 ส่วน (Cake Slicing) เพื่อไม่ให้กระทกรากเดิม แล้วเติมปุ๋ยผสมไบโอชาร์ จนต้นจันกลับมาออกดอกและผลอีกครั้งอย่างน่าอัศจรรย์

ต้นจามจุรี สวนเบญจกิติ

นอกจากนี้ยังมีการฟื้นฟูต้นจามจุรีในสวนเบญจกิติ ที่เมื่อเป่าลมสลายดินออกพบว่ามีตัวอ่อนแมลงกัดกินรากเพราะรากอ่อนแอจากการขาดอากาศ เมื่อปรับปรุงดินด้วยไบโอชาร์ ต้นจามจุรีก็กลับมาแข็งแรงได้อีกครั้ง

03 — ก้าวต่อไปของเมืองสีเขียว

ปัจจุบันมีการใช้ไบโอชาร์อย่างกว้างขวางทั่วโลก เช่นที่สตอกโฮล์ม สวีเดน ที่ใช้บำบัดน้ำเสียและผลิตไฟฟ้า ส่วนในไทยมีการผลักดันให้หน่วยงานรัฐจัดตั้งเตาเผาไบโอชาร์ตามจุดต่างๆ เพื่อเปลี่ยนขยะกิ่งไม้ให้เป็นทรัพยากร แทนที่จะต้องขนไปทิ้งโรงขยะ

หากทำได้สำเร็จ จะช่วยประหยัดงบประมาณการจัดการขยะและค่าปุ๋ยได้มหาศาล สอดคล้องกับเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs) ในปี 2573 เพราะเป็นการกักเก็บคาร์บอนลงดินโดยตรง เป็นหนึ่งในมาตรการที่เป็นรูปธรรมในการต่อสู้กับภาวะโลกร้อนด้วยหัวใจของ Nature-based Solutions

ไบโอชาร์จึงไม่ใช่แค่เรื่องของการทำถ่าน แต่เป็นหนึ่งในวิธีการคืนสมดุลให้ธรรมชาติ เพื่อให้มนุษย์และสิ่งมีชีวิตทั้งหลายได้อยู่ร่วมกันอย่างยั่งยืนตลอดไป

BIG Trees ยังคงมุ่งมั่นขับเคลื่อนการใช้ไบโอชาร์เพื่อคืนชีวิตให้ต้นไม้และสิ่งแวดล้อม